Tại sao người Mỹ tiêu xài trong khi cả thế giới tiết kiệm?

Giáo sư sử học tại đại học Princeton, Sheldon Garon, vừa cho ra mắt cuốn sách: “Tại sao người Mỹ tiêu xài trong khi cả thế giới tiết kiệm”. Trong bài phỏng vấn với phóng viên CNN, Sheldon Garon đã lý giải hiện tượng trên.

Tại sao người Mỹ không tiết kiệm?

Câu hỏi đặt ra ở đây là trong những năm 80 của thế kỷ trước, tỷ lệ tiết kiệm ở Mỹ khá cao ở mức 11%, tuy nhiên đến năm 2005 tỷ lệ này gần như bằng 0%. Vậy quá trình biến nước Mỹ từ một nước tiết kiệm trở thành một quốc gia tiêu xài hoang phí ra sao?

Sheldon cho rằng thực ra trước thế chiến II, người Mỹ thực ra chỉ tiết kiệm ở mức trung bình, do người dân chưa được tiếp cận với các hình thức tiết kiệm. Trái ngược hẳn các nước châu Âu hay Nhật Bản đã khuyển khích tiết kiệm thông qua các tổ chức chấp nhận những khoản tiền gửi dù rất nhỏ của người dân, như các ngân hàng tiết kiệm hay các ngân hàng bưu điện.

Đến sau thế chiến II, chính phủ Mỹ đã tìm cách can thiệp để tăng tỷ lệ tiết kiệm bằng cách áp dụng mô hình như châu Âu và Nhật Bản đã làm. Một đổi mới đáng kể khác của Mỹ chính là việc thành lập Công ty Bảo hiểm Tiền gửi Liên bang (FDIC) năm 1934, giúp củng cố niềm tin của người gửi tiền Mỹ, từ đó giúp tăng tỷ lệ tiết kiệm lên khoảng 7-11% trong suốt giai đoạn từ 1946 đến những năm 80.

Tuy nhiên tỷ lệ tiết kiệm bắt đầu giảm nhanh vào thập kỷ 90, khi các hình thức cho vay mua nhà và cho vay tiêu dùng khác phát triển mạnh.

Trước tiên là cho vay tiêu dùng qua thẻ tín dụng bắt đầu tăng trưởng mạnh mẽ thông qua việc nới lỏng các quy định về thẻ tín dụng năm 1978. Các công ty thẻ tín dụng không chỉ còn hướng tới các khách hàng thu nhập cao mà còn nhắm đến cả tầng lớp trung lưu và thu nhập thấp. Và đến những năm 90, hầu hết dân Mỹ đều sở hữu nhiều hơn 1 thẻ tín dụng, và hơn nửa người sở hữu thẻ thấu chi. 

Thứ hai, các khoản cho vay mua nhà trở nên dễ dàng tiếp cận hơn bao giờ hết, kết hợp với thay đổi chính sách thuế năm 1986 cho phép các khoản lãi phải trả liên quan tới tới vay mua nhà được khấu trừ khi tính thuế. Trong suốt giai đoạn đầu những năm 90 cho tới tận 2005, người dân Mỹ vay nợ rất nhiều để mua nhà trong khi giá nhà đất leo thang liên tục, nhưng sau đó bong bóng nhà đất đã vỡ năm 2008 khéo theo khủng hoảng tài chính toàn cầu.

Người Mỹ tiếp tục tiêu xài bất chấp khủng hoảng

Sau khi khủng hoảng nổ ra năm 2008, các phương tiện truyền thông đã rùm beng việc người Mỹ sẽ tiết kiệm nhiều hơn, với tỷ lệ vượt 10%, tuy nhiên xu hướng này không duy trì được bao lâu, và bằng chứng là trong những tháng vừa qua, tỷ lệ này đã tụt xuống dưới 4%.

Câu trả lời của Sheldon cho nghịch lý này là chỉ một số ít người giàu có khả năng tiết kiệm dễ dàng hơn, trong khi đó tầng lớp trung lưu và thu nhập thấp chủ yếu làm việc chỉ để trả nợ nên chưa thể tiết kiệm. Chính vì vậy tỷ lệ tiết kiệm của dân Mỹ vẫn ở mức lình xình.

Dân Mỹ đang nợ những khoản tiền gì?

Nước Mỹ đang là con nợ khổng lồ của thế giới, không chỉ chính phủ Mỹ vay nợ khổng lồ mà cà người dân Mỹ.

Sheldon cho biết cơ cấu nợ của người dân Mỹ bao gồm: các khoản vay mua nhà chiếm tỷ trọng lớn nhất, tiếp theo là các khoản nợ thẻ tín dụng, và một loại chi phí đáng kể khác nữa là chi tiêu cho sức khỏe, mà cụ thể là tiền mua bảo hiểm y tế và các chi phí y tế khác. 

Tại sao châu Á lại tiết kiệm?

Ngược lại với định kiến của đa phần chúng ta, Sheldon không cho rằng sở dĩ người châu Á tiết kiệm nhiều hơn bắt nguồn từ các lý do văn hóa.

Một ví dụ mà sử gia này đưa ra là ngay từ cuối thế kỷ 19, Nhật Bản đã học tập mô hình của các nước châu Âu để khuyển khích tiết kiệm, như phát động các chiến dịch tiết kiệm, tiết kiệm trường học, và học tập cách làm của nước Anh là tiết kiệm bưu điện, chấp nhận cho người dân gửi tiền dù khoản tiền rất nhỏ, tại bất kỳ các trạm bưu điện nào.

Hay một ví dụ khác là Trung Quốc, dưới thời Mao Trạch Đông từ 1949 cho tới những năm 70, tỷ lệ tiết kiệm của Trung Quốc rất thấp chỉ ở mức 1-2%, nhưng tỷ lệ này đã tăng nhanh chóng ngay sau khi Mao qua đời do chính quyền Trung Quốc đã thực hiện các cải cách khuyến khích tiết kiệm như thành lập các ngân hàng và bưu điện tiết kiệm.

2 ví dụ trên cho thấy nguyên nhân ở đây không phải là văn hóa mà là vấn đề thể chế, một thể chế khuyển khích tiết kiệm sẽ giúp tăng tỷ lệ tiết kiệm trong dân chúng.

Giải pháp nào cho nước Mỹ?

Sheldon cũng đề xuất một số giải pháp cho vấn đề tiết kiệm của người Mỹ. Nước Mỹ có thể học tập kinh nghiệm của các nước châu Âu. Ví dụ như ở Bỉ, khi người dân có các vấn đề về nợ nần, sẽ có một tổ chức phi lợi nhuận của chính phủ chuyên cung cấp dịch vụ tư vấn tài chính cho người dân.

Ở Mỹ cũng có các dịch vụ tư vấn tài chính cá nhân nhưng phí dịch vụ không hề thấp. Nếu các dịch vụ tư vấn này được cung cấp miễn phí, chắc chắn sẽ giúp được nhiều người ý thức rõ hơn về các khoản vay nợ của mình và không rơi vào cảnh nợ nần chồng chất.

Một giải pháp nữa Sheldon đưa ra chính là tăng cường phổ biến kiến thức tài chính cho người dân. Người dân nên được trang bị các kiến thức cơ bản về tài chính, không chỉ kiến thức về tiết kiệm và còn cả đầu tư, cũng như các vấn đề liên quan đến thẻ tín dụng, thế chấp, v.v.

Bên cạnh đó, người dân Mỹ cần phải có cơ hội được tiếp cận với các dịch vụ ngân hàng. Gần 25% người thu nhập thấp ở Mỹ không thể sử dụng các dịch vụ ngân hàng, và do đó không có tài khoản tiết kiệm do phí dịch vụ ngân hàng ở Mỹ và yêu cầu duy trì số dư tối thiểu khá cao.

Tóm lại muốn giảm nợ và tăng tiết kiệm, cần phải ngăn chặn tình trạng tín dụng không lành mạnh (các khoản cho vay dưới chuẩn) và tăng cường khả năng tiếp cận các dịch vụ tài chính của người dân.